Il racconto
Cronache di Contea - ‘In Uaniz' i 100 à ins di Santa Gnesa
La statua sculpida dal 1925 di Rodolfo Del Mestri (Dolfo Batelane).
Stin atenz, “in”, no “a” Uanis; par via che si jentrava. Di secui e secui, si lava dentri ta zenta o, tal cà¢s di Uanis, in ta zentis: murais, tors e ciasifuartis, fatis par siaragi la strada a int che oreva fruzࢠchei altris, par ciogi parfin la vita! Coventavin i sants, che scurtin la distanza, una vora granda, tra nà´ e Diu. Una grampada di sentenà¢rs di metros tra Visc e Uanis; a nà´ nus pareva tant: pal timp, e pa fadia.
Santa Gnesa, martira; chઠperaula era sanganada. O al martir l'era plen di sanc e di pachis o, par noaltris, l'era alc di atri. Gnesa, zovina, veva un agnel dongia di sé. Và´i par aiar e palma di martiri. Se no l'era vonda, al pensava al prediciadà´r a preparagi al “Panegirico” par cui che l'à và»t al coragio di piardi la vita pal Signà´r. La fiesta, par nà´, era roba di fà»r. La fiesta laica, si intind, chઠdi comprࢠrobis e dagi sodisfazion al canà¢l da mignestra, cun gazosis, vin, o alc di mangià¢.No vevin una palanca di meti tun voli! Nets; nancia cialࢠpar no dovઠtirࢠla gola.
Fiesta: banda, ciant; predis vistà»ts di gala; int ben mundurada; Gidio muini cu la gabana; cantà´rs; la statua da Santa come video. Di spess, l'extra: fruts che si pitufavin; un pà´cs di Visc e un pà´cs di Uanis; una volta un al comandava, e chel altri l'era sota (Visc plàªf e Uaniz una sà´ capelanìa); alora, par disvindic da “storia”, crozolasi!
Antigòna S. Gnesa; dà´s pituris dal IV secul, una indorada, tun toc di plat di veri, a Roma, cun dà´s colombis. Un'altra, afresc elementà¢r cu l'agnelut.. Agnel, no dome pal nom Agnes, da agna, agnela; anzi, par essi plui prezà®s, dal grec agnè, purezza, castità¢t. Chઠdal agnel je vignuda fà»r vot dà®s dopo muarta: Je saress comparuda ai sà´i di ciasa, in tun coro di fantatis, vistuda di aur, cun tun agnel par banda: no coventava vઠpinsà®r par je, lada dreta cun Diu!
Patrona. Za la peraula ciacara da impuartanza. Femina, anzi pà´c plui di fruta (martà®ri a 12 à ins, matura martyrio fuit/ nondum matura nuptiis, al cjanta S. Ambrà´s tal inno Agnes Beatae Virginis), e pur patrona, funzion che laica, dal mascio: al difindeva al client; a je, gi sares tociadi di uardࢠi fedàªi.
Dopo chei da famea di Gesù (Maria, la Santa; S. Jusef), S. Zuan al Batiadà´r, e i apuestui a forin patronos, e soradut Pieri e Pauli, S. Lurins e, dopo di lui, la plui nomenada je Santa Gnesa. Papa Damaso (366-384) al cianta di je “castitatem protexit, salutem cum immortalitate commutavit”. Lui al scomenza cun “fama refert”, si sint a dà®â€¦
Pà´c da vita, prima dal martiri. Si conta da muart: era biela, un zovin l'oreva vela a duà§ i cosà§. Je si veva promituda al Signà´r. Alora an fati di dut. Partada tun bordel, discrotada; ciavei fiss la ‘ndan vistuda. Orevin copala cul fà»c: flamis spartidis par no tociala. Meracui, forsi leiendis; ma ta sà´ basilica fà»r da muris a Roma, an cjatà¢t al cuarp cun chel di S. Merenziana, sà´ sà»r, copada par via che difindeva al sà´ cuarp: chel di una fruta, cui vues pizui, no tocià¢ts dal fuc; senza cià¢f (la reliquia je tuna glesia a Piazza Navona).
Tantis robis che batin, su la sà´ vita, soradut su la muart: decapitada; zonciadi al cià¢f o giugulada; scanada.
I meracui da patrona si ju spietavin chàªi di Uanis. Ju domandavin; la preavin che movess al Signà´r. Ancia otignivin: cussì l' ex voto dal 1820, un cuadrut plen di vita. Savino par se che gi an dadi al nom da glesia? Antic al titul? Dal 1334, nomenà¢t tal testament dal cont Bernard di Strasolt.
Se che al saltà fà»r banda dai rescj da glesia vecja, al conta di timps una vora plui indaà»r (Geat). Gi an urudi cussì ben a chઠglesia che, intà´r da fin dal '400, cuant che i Turcs gi an dadi fuc, an tornà¢t a fala sù! An scomenzà¢t a distacasi, chei di Uanis, planc a planc, dal prinzipi dal '500, par via dal cunfin banda Prevan e banda Strasolt; al paà®s no si svilupa, si tira in cà , banda da vila. Indulà che era un'altra zenta, fasin su una glesia a la Immacolada, tal '600, viodint che al viaz banda S. Gnesa l'era plen di pericui, cun ploia, fràªt e nàªf. Dopo, tal '700, anciamò una gnova glesia, chei di Uanis gi giavin la dedicasion a la Imacolada e gi la metin a S. Gnesa. Ordenin cuadris: al Bainville chel (flaput come pitura)sul coro; forsi al Lichtenreiter chel su la navada, una vora biel.
Fiesta simpri in ordin: tal '600 vignivin al plevan di Dael, i capelans di Visc (cul muini), Craui, San Vit; al viciari di Romans (pa predicia?), i capelà¢ns di Strasolt e Prevan. Se ben che foss la gnova glesia, chઠvecia no vigniva trascurada: l'altar al ven partà¢t ta granda al prinzipi dal '800.
Di sigà»r che chista glesia si clama di S. Gnesa scomenzand dal 1772, cuant che si fevela che je cuasi ueida, “de novo constructa”; chઠvecia la clamin di S. M. Madalena (là era una ancona da Santa). Furtuna dal nom tal pais? Pocia: una fruta tal 1621 batiada Gnesa; dopo, nuia; torna a ciapࢠpà®t cul lࢠindevant da glesia gnova. Ancia tal '800 la fiesta à impuartanza: gi davin a cui che al faseva alc pa solenità¢t: 20 pagnochis e 20 bocà¢i di vin ai 10 cantà´rs; al plevan 4 e 4; al I e II capelan mieza tarifa, come al muini e ai doi zagos, 1 e 1 ai 6 che partavin li crà´s, 2 ai 2 ciamerà¢rs, 1 al fant pa pursission, 2 ai capelà¢ns di Visc e 1 al muini. Tal '800, vegnin batiadis 8 Gnesis e 3 dai Vrechs, i muinis. Rivìn tal '900; si impia al culto, al cress fin tal 1925. Di chist an, e da Santa, eri là¢t a fami contࢠla dai Deluisa. Someava di lࢠa ciatࢠparinà§: la ostaria era za siarada, l'implant l'era anciamò chel.
Ta stansia là che li feminis cusivin. Gigi e li feminis contavin; di rinfuars, era rivada Lisuta. Tal '25 an fat sculpà®t la statua. Artist a di Visc: Rodolfo Del Mestri (Batelane). L'ordena semà»t meti adun breà´ns di peà§ e fࢠla sagoma da statua a Gusto, Zesar Deluisa e Gidio Vrech; drenti an siarà¢t una ciarta cui noms dai artiscj. Al baldachin, regalà¢t da int, fat di Zesar Vrech e dai doi fioi. Del Mestri l'à sculpida a Visc.
No je biela come la Madona di Medana dal 1896: forsi Dolfo al veva piarduda la man, forsi nol veva al stes spirt o, anciamò forsi, al len l'era di dozena. Sigà»r che chista, come cualchi altra sà´ opera, a ‘ndà un valà´r politic. Lui l'era socialist (doventà¢t a Sidney, prima dal '900), dopo, comunist. Lavorà¢t soradut pa glesiis, sul mani da bagolina al veva intaià¢t Lenin! L'era onest: l'à provà¢t la forteza di Lubiana cun l'Austria (sà´ patria) e l'internament in Sicilia, brincà¢t dai Talià¢ns a Palma: dut par via che al veva fat propaganda di ca e di là dal confin par che no si lass ta granda uera.
Chista statua e un S. Antoni (lu à i jo a ciasa) sberlin al zà®l; domandin semà»t che pòdin essi ueris su chista tiara. Anciamò sun tuna incision cu la Pietat l'a scrit “Ich wollte nur Gerechtigkeit!”, à i urà»t dome justizia. In chઠdì, fiestonona: lasagnis su li paladis, e ta pignatis; i pulinà¢rs an tramà¢t par zornadis, prima. Pistà»ns in bulidura; fortais cu la martundela ta ostariis, e vin a plena cana. Arcs inverdà¢ts pal paà®s; banda di Lorenz Tosorat (Gigi Deluisa al sunava al clarin) e inno di don Visintin. In chel an, al 12 di zenar, je stada batiada Agnesa Peressutti.
Ta cronaca da fiesta nancia al nom dal artist, tanta era la lotta! A clamà rin la statua Santa Agnesa dal cuel lunc, tal 1947 l'an gambiada cun tuna gardenesa (don Mantelli).
Si fermin cà ; dovìn dà® che la Glesia à simpri insegnà¢t che l'è Diu a salvà¢. La int l'à capida, ormai son entradis ta lenga popolar che “ogni sant al juda” tal viaz da vita, e l'ultima tapa je “lࢠcun Diu”. Santa Gnesa, fruta di 12 ains insegna di scuasi 1700 à ins, a granà§ e pizui, semà»t ciapࢠla strada. Par no scavalgià¢!Â
Occhiello
Notizia 1 sezione
Occhiello
Notizia 2 sezione








